Warning: Declaration of Description_Walker::start_el(&$output, $item, $depth, $args) should be compatible with Walker_Nav_Menu::start_el(&$output, $item, $depth = 0, $args = Array, $id = 0) in /wp-content/themes/gonzo/functions.php on line 0
Badania przesiewowe | kodekswalkizrakiem.pl

Badania przesiewowe

BADANIA PRZESIEWOWE W KIERUNKU INNYCH NOWOTWORÓW ZŁOŚLIWYCH      

 

Zgodnie z definicją badania przesiewowe polegają na zorganizowanym przeprowadzaniu testu lub wywiadu u osób, które nie zgłaszają się do lekarza w związku z objawami choroby, w celu zidentyfikowania osób o zwiększonym zagrożeniu tą chorobą, mogących odnieść korzyść zdrowotną dzięki dalszym badaniom lub działaniom profilaktycznym. Zanim test przesiewowy wprowadzi się do praktyki klinicznej, należy wykazać, że pozwoli on odróżnić osoby, które w przyszłości zachorują na daną chorobę, od tych, które na nią nie zachorują. Trzeba również dowieść, że istnieje sposób leczenia, który można zastosować u osób z dodatnim wynikiem testu przesiewowego i który znacząco poprawi ich stan zdrowia. Stan ten należy odnieść do sytuacji, w której osoby te nie byłyby poddane badaniom przesiewowym i terapię prowadzono by w konwencjonalny sposób dopiero po wystąpieniu objawów klinicznych. Do oceny przydatności testu przesiewowego w kierunku choroby nowotworowej zazwyczaj niezbędne jest przeprowadzenie dużego badania z randomizacją. Badania takie umożliwiają porównanie umieralności z powodu określonego nowotworu złośliwego w grupie osób poddanych badaniom przesiewowym i leczeniu, z umieralnością w grupie niepoddanej badaniom przesiewowym, w której leczenie rozpoczynano dopiero po klinicznym ujawnieniu się choroby. W programach badań przesiewowych mających na celu wykrycie zmian nowotworowych we wczesnym stadium nie można określić odsetka wszystkich nowotworów badanego typu, jakie ujawniłyby się klinicznie w określonym czasie badania, gdyby nie zastosowano testów przesiewowych, ponieważ po wykryciu nowotworu zawsze podejmuje się leczenie. Z tego względu w wynikach badań klinicznych dotyczących testów przesiewowych określa się proporcjonalny spadek umieralności z powodu danego typu nowotworu i na tej podstawie ustala się przydatność testu.

Tabela 11. Nowotwory złośliwe i metody badań przesiewowych o potwierdzonej przydatności, nieznanej wartości i o potwierdzonym braku przydatności

Umiejscowienie nowotworu Metoda
potwierdzona przydatność badań przesiewowych
sutek mammografia
szyjka macicy badanie cytologiczne
okrężnica/odbytnica krew utajona w kale
nieznana wartość badań przesiewowych (badania naukowe trwają)
gruczoł krokowy swoisty antygen stercza (PSA)
żołądek wykrywanie H. pylori, radiografia/endoskopia żołądka
okrężnica i odbytnica wziernikowanie przy użyciu giętkiego sigmoidoskopu
jajnik CA 125 lub USG
sutek mammografia u kobiet <50. r.ż.; mutacje BRCA 1 i 2 u kobiet pochodzenia żydowskiego
szyjka macicy testy na HPV
płuca spiralna tomografia komputerowa (TK)
skóra (czerniak) badanie znamion skórnych
jama ustna badanie jamy ustnej
brak przydatności badań przesiewowych
nerwiak zarodkowy (neuroblastoma) kwas homowanilinowy (HVA) i wanilinomigdałowy (VMA) w moczu
rak płuca RTG klatki piersiowej
sutek samodzielne badanie piersi
jądro samodzielne badanie (ze względu na wysoką skuteczność leczenia po klinicznym ujawnieniu się nowotworu)

W tabeli 11 zestawiono metody o udowodnionej przydatności jako badań przesiewowych w kierunku określonych nowotworów, metody o nieznanej wartości oraz metody uznane za nieprzydatne. Przesiewowe wykonywanie mammografii u kobiet po 50. roku życia może zmniejszyć umieralność z powodu raka piersi o około 30%. Badania przesiewowe opierające się na testach wykrywających krew utajoną w kale mogą zmniejszyć umieralność z powodu raka jelita grubego o około 15%. Oba te wskaźniki ustalono na podstawie wyników badań z randomizacją. Uznano, że przydatne są przesiewowe badania cytologiczne wymazów z szyjki macicy – spadek
umieralności z powodu raka szyjki macicy wynosi około 80% – chociaż nie ma danych z badań z randomizacją.

Jeden z problemów związanych z badaniami przesiewowymi polega na wprowadzaniu niektórych programów, na przykład badań w kierunku raka gruczołu krokowego lub w kierunku raka piersi u kobiet przed 50. rokiem życia, pomimo braku dowodów potwierdzających ich przydatność. Agencje rządowe odpowiedzialne za ochronę zdrowia nie powinny ulegać naciskom na wprowadzanie populacyjnych badań przesiewowych, jeżeli nie przedstawiono mocnych dowodów skuteczności tych badań, na przykład stwierdzonego rzeczywistego spadku umieralności z powodu nowotworu wykrywanego w takich badaniach. Przypuszczalne korzyści nie mogą być wystarczającą podstawą do podejmowania badań przesiewowych na dużą skalę.
Niekiedy opracowanie wiarygodnego testu (jak oznaczanie PSA w raku gruczołu krokowego) stanowi bodziec do wprowadzenia programów badań przesiewowych, pomimo braku wyników badań potwierdzających przydatność takiego postępowania w profilaktyce danego nowotworu. Po jednorazowym wprowadzeniu takich świadczeń zdrowotnych trudno zahamować dalsze ich rozpowszechnianie. W takich przypadkach dane zgromadzone w ten – daleki od pożądanego – sposób należy próbować wykorzystać do oceny przydatności testu w profilaktyce. Konieczna jest ciągła ocena wartości badań przesiewowych, aby efekty uzyskiwane w praktyce dorównywały oczekiwanym na podstawie wyników badań klinicznych z randomizacją i innych programów naukowych. Wprowadzanie badań przesiewowych zależy od warunków ekonomicznych oraz od zachorowalności na daną chorobę nowotworową obserwowanej w przypadku ich braku.
Ogólnie dostępne powinny być następujące programy badań przesiewowych:
1. Badanie mammograficzne w kierunku raka piersi u kobiet, które ukończyły 50. rok życia, wykonywane co 3 lata (w Polsce planuje się wykonywanie przesiewowej mammografii co 2 lata).
2. Badanie na obecność krwi utajonej w kale w kierunku raka jelita grubego, wykonywane co 2 lata u osób po 50. roku życia.
3. Badanie w kierunku raka szyjki macicy na podstawie oceny wymazu z szyjki macicy u kobiet po 25. roku życia, wykonywane co 5 lat.
Innych badań przesiewowych w ogóle nie należy oferować w ramach świadczeń zdrowotnych lub mogą być wykonywane jedynie w ramach programów badawczych oceniających ich przydatność. Obecnie trwają badania nad testami przesiewowymi w kierunku raka żołądka, raka jamy ustnej, raka nosogardzieli oraz nerwiaka zarodkowego (neuroblastoma). Przedmiotem intensywnych, niedawno prowadzonych badań była ocena przesiewowa w kierunku raka gruczołu krokowego i raka płuc.

Badania przesiewowe w kierunku raka gruczołu krokowego. Pomimo dużych nacisków na wprowadzanie badań przesiewowych w kierunku raka gruczołu krokowego, obecnie zgromadzone dane nie stanowią wystarczających przesłanek do ich wdrożenia. Główną przeszkodą jest brak wyników badań z randomizacją, które są jedyną metodą pozwalającą uniknąć błędu systematycznego. Nie wiadomo więc, czy ocena przesiewowa za pomocą jednej lub kilku z dostępnych metod istotnie ograniczy umieralność z powodu raka gruczołu krokowego, a jest to warunek konieczny wprowadzenia badań przesiewowych na masową skalę.
Jakiekolwiek zmniejszenie umieralności z powodu raka stercza uzyskane dzięki badaniom przesiewowym jest po pierwsze niepewne, a po drugie trzeba je oceniać w odniesieniu do szkód wynikających z diagnostyki i
leczenia przeprowadzanego u mężczyzn niepotrzebnie poddanych tym procedurom.

Dobrze znany mężczyznom i ich lekarzom test mierzący stężenie PSA jest prosty, tani, łatwo dostępny i powszechnie akceptowany. W celu oceny zasięgu prowadzonych testów PSA w populacji ogólnej przeanalizowano 5371 testów wykonanych w latach 1997-1999 w Getafe (Hiszpania) oraz oszacowano częstość wykonywania testów w przeliczeniu na 1000 osobolat. W ogólnej populacji mężczyzn wskaźnik ten wyniósł 21,6/1000 osobolat, wśród mężczyzn w wieku 55-69 lat – 86,8/1000 osobolat, a wśród mężczyzn w wieku ponad 70 lat – 152,6/1000 osobolat. W Mediolanie (Włochy), gdzie nie prowadzono akcji popularyzujących to badanie i zachęcających do jego przeprowadzenia, w ciągu 2 lat (1999-2000) testom na PSA poddało się 26,9% mężczyzn w wieku ponad 40 lat, którzy wcześniej nie chorowali na raka gruczołu krokowego. Wśród mężczyzn po 50. roku życia wskaźnik ten był wyższy i wynosił 34%. Dane pochodzące z wielu źródeł wskazują, że po wprowadzeniu testów na PSA zapadalność na raka gruczołu krokowego wzrosła. Równocześnie obniżył się średni wiek chorych w momencie rozpoznania, zmniejszył się odsetek nowotworów zaawansowanych, wzrósł odsetek guzów umiarkowanie zróżnicowanych i odpowiednio zmieniły się standardy postępowania. W 1991 roku rozpoczęła się tendencja spadkowa w umieralności z powodu raka stercza w USA i innych krajach. Jest to tendencja wyraźna, lecz może ona być jedynie względna, spowodowana ustaniem obserwowanego wcześniej wzrostu umieralności. Opisowa epidemiologia raka stercza ujawnia różnorodne skutki wprowadzenia badań przesiewowych w tym kierunku. Chociaż dostępne dane sugerują, że prowadzenie tych badań jest korzystne z punktu widzenia zdrowia publicznego, nie zostało to jednak do tej pory jednoznacznie udowodnione; wartość tych testów przesiewowych zostanie ostatecznie oceniona po zakończeniu trwających obecnie badań. W każdym razie należy stworzyć taki system, w którym badani mężczyźni i lekarze zlecający testy uczestniczyliby w programach badawczych umożliwiających oszacowanie rzeczywistej efektywności tej strategii.

Badania przesiewowe w kierunku raka płuca. Od dawna wiadomo, że najskuteczniejszym sposobem zwalczania raka płuca jest ograniczenie palenia papierosów, przede wszystkim poprzez zapobieganie rozpoczynaniu palenia, ale także poprzez zachęcanie do walki z tym uzależnieniem. Wieloletni palacze pozostają jednak w grupie dużego ryzyka rozwoju raka płuca, nawet jeżeli przestaną palić. Rokowanie w przypadku raka płuca rozpoznanego klinicznie jest złe, 5-letnie przeżycie dla wszystkich możliwych typów histologicznych i stopni zaawansowania wynosi 10-16%. Jeśli guz jest niewielki i można go usunąć chirurgicznie, rokowanie jest lepsze – odsetek osób przeżywających ten okres wynosi ponad 70% w przypadku pierwszego stopnia zaawansowania. Już dawno zaczęto rozważać, czy wczesne wykrywania choroby może być korzystne dla wieloletnich palaczy i innych osób o zwiększonym ryzyku zachorowania na raka płuca.
Wykorzystująca małe dawki promieniowania spiralna tomografia komputerowa (TK) umożliwia wykrycie raka płuca we wczesnych stadiach zaawansowania. W badaniu Early Lung Cancer Action Project (ELCAP) wśród wolontariuszy z grupy dużego ryzyka wykazano, że spiralna TK wykrywa guzy płuc bardzo niewielkich rozmiarów; 96% tych guzów można było usunąć, a ponad 80% było w pierwszym stopniu zaawansowania. Znaczny odsetek wyników fałszywie dodatnich zredukowano po zastosowaniu TK o wysokiej rozdzielczości wraz ze złożonym algorytmem trójwymiarowej rekonstrukcji guza. Pełną ocenę wartości spiralnej TK w badaniach przesiewowych umożliwią wyniki badań z randomizacją, zaplanowanych z grupą kontrolną niepoddawaną obrazowaniu za pomocą spiralnej TK, a głównym kryterium oceny będzie umieralność z powodu raka
płuc.


Back to Top ↑