Od czasu publikacji poprzedniej wersji "Europejskiego kodeksu walki z nowotworami złośliwymi" [1] znacznie wzrosła liczba państw członkowskich Unii Europejskiej (UE). W 2004 roku przybyło 10 nowych krajów: Cypr, Czechy, Estonia, Litwa, Łotwa, Malta, Polska, Słowacja, Słowenia i Węgry. Przewiduje się, że w 2007 roku zostaną przyjęte Bułgaria i Rumunia, a w późniejszym czasie Turcja. Do rozszerzonej Unii weszło wiele narodów o większym zróżnicowaniu stylów życia, a co za tym idzie - ryzyka różnych chorób. Kontrasty między krajami śródziemnomorskimi, skandynawskimi oraz Europy Środkowej i Wschodniej są znaczne. Po przyjęciu nowych członków ważnym zadaniem aktualizacji Kodeksu stało się uwzględnienie specyficznej sytuacji nowych członków Unii.
Mówiąc o Unii Europejskiej, autorzy mają na myśli 15 starych krajów członkowskich (Austria, Belgia, Dania, Finlandia, Francja, Grecja, Hiszpania, Holandia, Irlandia, Luksemburg, Niemcy, Portugalia, Szwecja, Wielka Brytania i Włochy) oraz 10 krajów przyjętych w 2004 roku (Cypr, Czechy, Estonia, Litwa, Łotwa, Malta, Polska, Słowacja, Słowenia i Węgry).

Epidemiologia nowotworów złośliwych w Unii Europejskiej

Według danych szacunkowych liczba nowych zachorowań na nowotwory złośliwe w UE w 2000 roku - z wyłączeniem nowotworów skóry innych niż czerniak złośliwy - wyniosła 1 892 000 (tab. 1). Zapadalność u obu płci była zbliżona; nieco częściej chorowali mężczyźni (1 014 000 vs 878 000 przypadków). Liczba zgonów z powodu nowotworów w UE w tymże roku wyniosła 1 156 000; , w tym 651 000 stanowili mężczyźni, a 504 000 kobiety (tab. 1 ).

W 2000 roku najczęściej rozpoznawanym nowotworem w UE był rak jelita grubego - około 258 000 nowych przypadków, w tym 123 000 u mężczyzn i 135 000 u kobiet (tab. 2). Liczba zgonów z powodu tego raka w UE w tym samym roku osiągnęła 138 000, w tym 70 000 mężczyzn i 68 000 kobiet. W tym okresie w Polsce rozpoznano około 6900 przypadków raka jelita grubego u mężczyzn oraz około 6400 przypadków u kobiet, a zmarło na tę chorobę 3900 mężczyzn oraz około 3900 kobiet.

W 2000 roku w UE stwierdzono około 241 000 nowych zachorowań na raka płuca, większość u mężczyzn (192 000 vs 49 000 u kobiet; tab. 3). W Polsce w tym czasie raka płuca rozpoznano u około 17 700 mężczyzn i 3900 kobiet. W tym roku szacunkowa liczba zgonów z powodu raka płuca w UE wyniosła 231 000 (w tym 183 000 mężczyzn i 49 000 kobiet, a w Polsce ok. 16 300 mężczyzn i 3900 kobiet).

Szacunkowa liczba nowych zachorowań na raka żołądka w UE wyniosła w 2000 roku 95 500, z czego 57 000 rozpoznano u mężczyzn i 38 000 u kobiet (tab. 4). W tym okresie w Polsce raka żołądka rozpoznano u około 5300 mężczyzn oraz u około 2900 kobiet. Liczbę zgonów z tego powodu oszacowano na 78 000 (45 000 mężczyzn i 32 500 kobiet; tab. 4); zmarło około 4400 mężczyzn i około 2400 kobiet.

W 2000 roku u kobiet rozpoznano około 244 500 nowych przypadków raka piersi i 91 000 zgonów wskutek tego nowotworu (tab. 5). W tym samym roku w Polsce stwierdzono około 12 600 nowych zachorowań na raka piersi i około 4900 zgonów z powodu tej choroby. U mężczyzn natomiast w tymże roku zanotowano około 157 000 nowych przypadków raka gruczołu krokowego (w Polsce ok. 5900) i około 66 500 (w Polsce ok. 2700) zgonów z tego powodu (tab. 5).

Ryzyko zachorowania na nowotwory złośliwe znacznie się zwiększa z wiekiem [2]. W ósmej dekadzie życia ryzyko to jest większe o dwa rzędy wielkości niż w dekadzie czwartej. Nawet gdyby współczynniki zapadalności dla danego wieku pozostały na takim samym poziomie jak w 1980 roku, to w pierwszym dwudziestoleciu XXI wieku można się spodziewać znacznego wzrostu liczby nowych zachorowań na nowotwory złośliwe. Jest to prosta konsekwencja starzenia się społeczeństw: coraz więcej mężczyzn i kobiet dożywa późnego wieku. Na początku XXI wieku powojenny wyż demograficzny - pierwsze pokolenie mieszkańców Europy Zachodniej korzystających z osiągnięć współczesnej medycyny, które nie przeżyło większej wojny - osiągnie wiek dużego zagrożenia chorobą nowotworową. W efekcie w UE dramatyczne się zwiększy bezwzględna liczba zachorowań, zwłaszcza na takie nowotwory jak rak gruczołu krokowego, dla którego mediana wieku zachorowania wynosi obecnie około 75 lat [3].

Zwalczanie nowotworów złośliwych
Choroby nazywane potocznie "rakiem" występują powszechnie i z punktu widzenia zdrowia publicznego stanowią problem wielkiej wagi, gdyż ponad połowa chorych umiera z ich powodu. Dlatego też opracowano taką koncepcję zwalczania chorób nowotworowych, która na być efektywna na każdym etapie rozwoju nowotworów złośliwych i powinna ograniczyć związane z tym chorobami cierpienie oraz zmniejszyć liczbę zgonów.
Profilaktyka pierwotna. Najbardziej oczywisty sposób zapobiegania zgonom z powodu nowotworów stanowi opracowanie skutecznych metod ich leczenia lub zapobiegania ich wystąpieniu. Obecnie profilaktyka nowotworów złośliwych obejmuje ustalenie przyczyny choroby (tzw. determinanty ryzyka) spośród czynników, które - jak wykazały badania epidemiologiczne - mają związek z rozwojem choroby. Unikanie ekspozycji na determinanty ryzyka zmniejszy ryzyko zachorowania na chorobę nowotworową.
Istnieją niezbite dowody, że nowotworom złośliwym można zapobiegać. Różne populacje na świecie charakteryzuje różna częstość zachorowań na poszczególne typy nowotworów [4], a częstość ta zmienia się w czasie w określony i przewidywalny sposób [5]. W grupach imigrantów profil zachorowań na nowotwory szybko się zmienia na typowy dla nowego miejsca zamieszkania, a nie dla kraju pochodzenia, niekiedy już w pierwszym pokoleniu [6, 7]. Na przykład u Japończyków, którzy przybyli do Kalifornii, obserwowano zmniejszenie zapadalności na częstego wśród mieszkańców Japonii raka żołądka, a zwiększoną częstość zachorowań na raka piersi i raka jelita grubego, typową dla mieszkańców tego stanu USA. Ponadto w grupach różniących się stylem życia od pozostałych członków danej społeczności często występują inne czynniki ryzyka zachorowania na nowotwory (np. u adwentystów Dnia Siódmego i mormonów [8]).
Na podstawie tego typu obserwacji ocenia się, że 80-90% nowotworów złośliwych w populacjach zachodnich można przypisać czynnikom środowiskowym [9], rozumianym m.in. jako nawyki żywieniowe i zachowania społeczno-kulturowe. Wprawdzie nie określono jeszcze ściśle wszystkich możliwych do uniknięcia przyczyn choroby, ale uważa się, że obecnie znane są determinanty ryzyka około połowy nowotworów. Profilaktyka pierwotna nowotworów złośliwych zajmuje więc ważne miejsce w dziedzinie zdrowia publicznego.

Profilaktyka wtórna. Bardzo często prawdopodobieństwo wyleczenia się zwiększa, jeśli nowotwór zostanie rozpoznany we wczesnym stopniu zaawansowania. Wiedza o objawach przedmiotowych i podmiotowych ma duże znaczenie, trzeba jednak podkreślić, że często pierwsze objawy nowotworów złośliwych pojawiają się dopiero wtedy, gdy choroba jest już zaawansowania. W celu ustalenia wielkości ryzyka u danej osoby, zwykle bez objawów chorobowych, prowadzi się badania przesiewowe (ang. screening). Wykrywanie nowotworów złośliwych we wczesnej, bezobjawowej fazie ich rozwoju mogłoby ograniczyć umieralność na niektóre z nich. Odnosi się to zwłaszcza do tych nowotworów, w których wczesne rozpoznanie (i leczenie) może uchronić przed wystąpieniem przerzutów odległych.

Profilaktyka trzeciej fazy. Naturalnym sposobem uniknięcia zgonu z powodu nowotworu złośliwego jest całkowite wyleczenie choroby, nawet w stadium zaawansowanym. Znaczące sukcesy odnotowano w leczeniu potworniaków jądra [10], ziarnicy złośliwej [11], białaczek u dzieci, guza Wilmsa i kosmówczaka złośliwego. Zwiększenie przeżywalności chorych na najczęstsze typy nowotworów jest jednak dalekie od oczekiwanego. Chemioterapia uzupełniająca i tamoksyfen wydłużyły przeżycie chorych na raka piersi [12]; chemioterapia uzupełniająca przyczyniła się również do poprawy rokowania u chorych na raka jajnika i raka jelita grubego [13]. Dzięki nowym metodom leczenia uzyskano także pewną poprawę wyników leczenia w przypadku innych typów nowotworów.
Postęp wiedzy medycznej umożliwił między innymi wprowadzenie nowoczesnych metod znieczulania, co z kolei rozszerzyło możliwości bezpiecznego operowania chorych. Postępowi temu zawdzięczamy również skuteczniejszą walkę z zakażeniami, ulepszony sprzęt do badań obrazowych, umożliwiający precyzyjniejszą lokalizację guzów i ocenę ich zaawansowania oraz urządzenia pozwalające dokładnie dozować promieniowanie i dawkować leki. Coraz więcej chorych korzysta ze skuteczniejszych i lepiej dobranych metod leczenia, co wpływa na lepsze rokowanie.
Nie można również zapomnieć o jakości życia chorych po leczeniu przeciwnowotworowym. Na przykład u chorych na raka piersi tradycyjną radykalną mastektomię stopniowo wypiera leczenie oszczędzające, wykonuje się też więcej rekonstrukcji piersi. Do osiągnięć można również zaliczyć zmniejszenie liczby amputacji kończyn z powodu mięsaków kości i tkanek miękkich czy techniczne udoskonalenie metod wytworzenia przetoki kałowej.
Choroby nowotworowe, w Europie należące do najczęstszych przyczyn zgonów przedwczesnych i możliwych do uniknięcia, stanowią wielkiej wagi problem zdrowia publicznego. Wyrazem tego stało się opracowanie "Europejskiego kodeksu walki z chorobami nowotworowymi". Zawarto w nim zestaw zaleceń, których stosowanie może w wielu przypadkach zmniejszyć zachorowalność na nowotwory złośliwe, a także umieralność z ich powodu.

"Europejski kodeks walki z chorobami nowotworowymi" został opracowany, a następnie zatwierdzony przez Komitet Ekspertów Onkologii (Committee of Cancer Experts) Komisji Europejskiej w 1987 roku. W 1994 roku Komisja Europejska zwróciła się do Europejskiej Szkoły Onkologii (European School of Oncology) z prośbą o utworzenie międzynarodowej grupy ekspertów w celu zbadania podstaw naukowych obowiązujących wówczas zaleceń i rozważenia ich aktualizacji. W efekcie podjętych prac na spotkaniu Komitetu Ekspertów Onkologii w listopadzie 1994 roku przyjęto nową wersję "Kodeksu" [1].

Niniejsza publikacja - powstała w wyniku kolejnej aktualizacji - stanowi trzecią wersję "Europejskiego kodeksu walki z chorobami nowotworowymi". Projektem, finansowanym z programu Komisji Europejskiej "Europa przeciwko chorobom nowotworowym" (Europe Against Cancer), kierował Komitet Wykonawczy, w skład którego wchodzili specjaliści w dziedzinie zdrowia publicznego, onkolodzy, a także przedstawiciele stowarzyszeń europejskich organizacji walki z chorobami nowotworowymi i przedstawiciele departamentów profilaktyki zdrowotnej ministerstw zdrowia krajów europejskich. Utworzono Komitet Naukowy, skupiający niezależnych ekspertów, i ustanowiono przewodniczących podkomisji pracujących nad poszczególnymi zagadnieniami. W opracowaniu niniejszej wersji Kodeksu uczestniczyło ponad 100 przedstawicieli nauk medycznych. Poniżej przedstawiono podstawy naukowe każdego z zaleceń "Europejskiego kodeksu walki z chorobami nowotworowymi" oraz omówiono dodatkowe kwestie, rozważane, lecz nieujęte w "Kodeksie".

Prowadząc zdrowszy styl życia, można różnymi metodami poprawić ogólny stan zdrowia i zapobiec wielu zgonom z powodu nowotworów złośliwych.

Zalecenia formułowane w celu zmniejszenia zapadalności na nowotwory nie mogą wpływać na zwiększenie ryzyka innych chorób. Przestrzeganie zaleceń ujętych w aktualnej wersji "Europejskiego kodeksu walki z chorobami nowotworowymi" powinno doprowadzić do poprawy innych aspektów ogólnego stanu zdrowia (tab. 6). Trzeba pamiętać, że każdy ma prawo do wyboru stylu życia. Niektóre indywidualne wybory mogą zmniejszać ryzyko zachorowania na chorobę nowotworową. Decyzje te wraz z ich racjonalnymi przesłankami przedstawiono poniżej.

Tabela 6. Europejski kodeks walki z chorobami nowotworowymi - wersja trzecia