Słownik

SŁOWNIK TERMINÓW UŻYWANYCH W ONKOLOGII

µT (mikro tesla, 10-6 tesli) – jednostka indukcji magnetycznej w układzie SI
Aldehyd octowy – substancja chemiczna, która powstaje w wątrobie wskutek przekształcenia etanolu (alkoholu) przez enzym o nazwie dehydrogenaza alkoholowa
Amplifikacja DNA – proces bardzo znacznego zwiększenia ilości kwasu nukleinowego (DNA)
Antybiotykooporność – oporność bakterii na działanie antybiotyków
Antygen – każda substancja, która wykazuje zdolność wzbudzenia przeciwko sobie odpowiedzi odpornościowej (immunogenność) oraz zdolność reagowania z przeciwciałami (antygenowość)
Antyoksydant (przeciwutleniacz) – związek chemiczny stosowany w celu zapobiegania procesom utleniania (oksydacji)
Badania przesiewowe (screening) – badanie osób bez objawów choroby w celu wczesnego wykrycia nowotworu, które ma na celu zmniejszenie umieralności na ten nowotwór
Badanie cytologiczne – technika diagnostyczna w ginekologii, polegająca na pobraniu rozmazów z pochwowej części szyjki macicy i ocenie pod mikroskopem
Badanie ekologiczne – badania dotyczące wzajemnych zależności między organizmami żywymi, ich zespołami oraz środowiskiem
Badanie epidemiologiczne – badania dotyczące częstotliwości występowania i rozkładu zaburzenia (np. choroby) w populacji
Badanie interwencyjne – badanie typu doświadczalnego, w którym badacz manipuluje obiektem badanym i(lub) zmienia wpływające nań czynniki
Badanie podmiotowe – podstawowa czynność podejmowana przez lekarza, polegająca na zbieraniu wywiadu chorobowego
Badanie populacyjne – badanie obserwacyjne z minimalną ingerencją w układ badawczy, dotyczące żywych obiektów biologicznych
Badanie prospektywne – badanie, w którym śledzi się zachowanie określonych zmiennych po zadziałaniu czynnika modyfikującego; ma formę aktywnej i dynamicznej obserwacji
Badanie przedmiotowe (fizykalne) – część badania lekarskiego składająca się z oglądania, obmacywania, opukiwania i osłuchiwania ciała pacjenta
Badanie retrospektywne – badanie, w którym określa się, jak dana jednostka chorobowa, która pojawiła się w przeszłości, wpłynęła na interesujące badaczy zmienne (w badaniach tego typu spogląda się wstecz)
Białka rekombinowane – białka produkowane przez mikroorganizm po wprowadzeniu do jego materiału genetycznego odpowiedniego fragmentu DNA
Błąd systematyczny – błąd wynikający z zastosowanej metody pomiaru lub innych przyczyn, zwykle zmieniający wyniki pomiaru „w jedna stronę”
Cecha dominująca – ujawnia się w przypadku występowania jednego genu odpowiedzialnego za daną cechę (dziedziczonego od matki lub od ojca)
Cecha recesywna – ujawnia się tylko u homozygot, tzn. u osób mających dwa takie same geny (jeden od matki i jeden od ojca), lub w przypadku, gdy gen jest sprzężony z płcią, cecha ujawnia się przede wszystkim u mężczyzn
Chemioprewencja – polega na podawaniu osobom zagrożonym rozwojem raka określonych substancji naturalnych i syntetycznych, co do których istnieją przesłanki, że zwalniają proces rozwoju tej choroby
Chemioterapeuta – lekarz zajmujący się leczeniem nowotworów za pomocą leków (tzw. chemioterapeutyków)
Chemioterapia uzupełniająca – stosowanie leków przeciwnowotworowych w
uzupełnieniu innych sposobów leczenia (np. po operacji)
Chłoniak – grupa chorób nowotworowych wywodzących się z układu chłonnego (m.in. z węzłów chłonnych)
Chorobowość – liczba chorych na daną chorobę w danym roku na 100 tysięcy osób
Chromosom – forma organizacji materiału genetycznego (kwasu nukleinowego) wewnątrz jądra komórkowego

Czułość testu – cecha mówiąca o zdolności testu do wykrycia choroby
Dioksyny – toksyczne związki chemiczne, pochodne oksantrenu
Egzon (ekson) – obszar genu kodujący sekwencję aminokwasów w cząsteczce białka
Ekspresja receptorów – obecność określonych receptorów (np. szczególnych białek) w komórkach nowotworowych lub na ich powierzchni
Endemia – stałe występowanie zachorowań na określoną chorobę na danym obszarze z częstością utrzymującą się przez wiele lat na podobnym poziomie
Etanol – alkohol etylowy
Etiologia – zespół przyczyn składających się na powstanie choroby
Fenotyp – kliniczny obraz ekspresji genów i działania czynników środowiskowych
Funkcje poznawcze – wyższe czynności układu nerwowego umożliwiające samodzielne różnicowanie bodźców w procesach wewnętrznych i w swoim otoczeniu (m.in. komunikacja słowna, myślenie, pamięć, zdolność do porównywania, oceniania i dokonywania wyborów)
Gazy szlachetne – pierwiastki z ostatniej grupy układu okresowego pierwiastków chemicznych, które są niemal całkowicie niereaktywne
Genom – materiał genetyczny; zestaw wszystkich genów
Guz Wilmsa (nerczak płodowy)– najczęstszy nowotwór nerek występujący u dzieci
HPV – wirus brodawczaka ludzkiego; ważny czynnik rozwoju raka szyjki macicy
Immunogenność – zdolność danego antygenu do wywołania przeciwko sobie reakcji immunologicznej
Immunohistochemia – metoda wykrywania antygenów stosowana w histopatologii; polega na zastosowaniu oznaczonego w specjalny sposób przeciwciała skierowanego przeciwko poszukiwanym antygenom
Immunosupresja – hamowanie procesu wytwarzania przeciwciał i aktywności komórek odpornościowych
Inhibitory pompy protonowej – grupa leków stosowanych w chorobach żołądka, hamująca wydzielanie kwasów żołądkowych
Izotopy – atomy tego samego pierwiastka różniące się masą atomową
Jatrogenny – efekt będący następstwem działalności lekarskiej
Karcinogen – czynnik rakotwórczy
Karcinogeneza – proces powstawania nowotworu
Kinaza tyrozynowa – enzym uczestniczący w przekazywaniu sygnału z receptora
Korelacja – wzajemne powiązanie, współzależność jakichś zjawisk lub obiektów
Kosmówczak – nowotwór wywodzący się z trofoblastu (tkanki, z której podczas ciąży rozwija się łożysko)
Kwas acetylosalicylowy – substancja chemiczna popularnie zwana aspiryną
Kwas askorbinowy – witamina C
Kwintyl – część zbioru podzielonego na pięć równych części
Leczenie celowane – nowe metody terapeutyczne polegające na hamowaniu określonych mechanizmów rozwoju nowotworu
Leczenie oszczędzające – leczenie raka piersi, które nie wymaga wycięcia całego gruczołu
Magnetyczny rezonans jądrowy – badanie obrazowe wykorzystujące pole elektromagnetyczne stosowane w ocenie tkanek miękkich organizmu
Mammografia – radiologiczna metoda badania gruczołu sutkowego (prześwietlenie gruczołu sutkowego)
Mastektomia – operacyjne usunięcie piersi
Mediana (wartość środkowa) – w statystyce wartość cechy w szeregu uporządkowanym, powyżej i poniżej której znajduje się jednakowa liczba obserwacji
mGy (miligrej, 10-3 grej) –
jednostka pochłoniętej dawki promieniowania w układzie SI
Międzybłoniak opłucnej – nowotwór złośliwy błony wyścielającej wnętrze klatki piersiowej (tj. opłucnej), najczęściej rozwijający się po narażeniu na azbest
mSv (mili Siwert, 10-3 Siwert) – jednostka dawki równoważnej promieniowania jonizującego w układzie SI
Mutacje germinalne – dziedziczne mutacje występującymi w każdej komórce organizmu
Naczyniakomięsak wątroby – złośliwy nowotwór śródbłonka naczyń krwionośnych wątroby; może mieć związek z ekspozycją na chlorek winylu stosowany w przemyśle chemicznym
Nagła śmierć niemowlęcia (nagła śmierć łóżeczkowa) – wystąpienie nagłego zgonu dziecka, zwłaszcza w nocy, którego przyczyny nie są do końca poznane
Nosogardziel – górna część gardła (inaczej część nosowa gardła)
Nowotwory hormonozależne – nowotwory, których rozwój zależy m.in. od odpowiedniego stanu hormonalnego organizmu
Osobolata – iloczyn uśrednionej liczby osób narażonych w okresie prowadzenia obserwacji i czasu trwania obserwacji
Patolog – lekarz zajmujący się patomorfologią (czyli nauką o chorobach) oraz budową chorych tkanek i narządów
Pegylowany interferon-2alfa – forma interferonu alfa o przedłużonym działaniu (rekombinowany interferon-2alfa sprzężony z poliglikolem etylenowym o przedłużonym działaniu)
Penetracja genu – prawdopodobieństwo, że dany gen ujawni się u jego nosiciela
Plateau – równy poziom, nasycenie
Polimorfizm genów – występowanie różnorodnych odmian danego genu
Polip – struktura wyrastająca z błony śluzowej (np. do wnętrza jelita grubego)
Populacja – zespół organizmów jednego gatunku żyjących równocześnie w określonym środowisku i wzajemnie na siebie wpływających, zdolnych do wydawania płodnego potomstwa
Potworniaki – nowotwory germinalne, które różnicują się w kierunku struktur wszystkich trzech listków zarodkowych; mogą być łagodne lub złośliwe
Pozytronowa tomografia emisyjna (PET) – technika obrazowania, w której zamiast zewnętrznego źródła promieniowania jonizującego rejestruje się promieniowanie powstające podczas rozpadu cząstek zwanych pozytonami
Profilaktyka pierwotna – zapobieganie chorobom poprzez ograniczanie narażenia człowieka na czynniki ryzyka
Profilaktyka wtórna – zapobieganie konsekwencjom choroby poprzez jej wczesne wykrycie i leczenie
Progestageny – pochodne progesteronu (hormonu płciowego)
Prolek – substancja o działaniu leczniczym, która rozwija w pełni swoje działanie dopiero w chwili, gdy ulegnie przemianom metabolicznym w organizmie
Promieniowanie jonizujące – promieniowanie, które oddziałując z materią, zmienia ładunek atomów, powodując tzw. jonizację
Protoonkogeny – geny regulujące cykl komórkowy; ich uszkodzenie może prowadzić do rozwoju nowotworu
Przerzuty odległe – ogniska nowotworu stwierdzane w innych miejscach ciała niż jego lokalizacja pierwotna
Przetoka kałowa (stomia, sztuczny odbyt) – sztuczne wyprowadzenie światła jelita poza jamę brzuszną
Przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP) – choroba powodująca zwężenie oskrzeli i w ten sposób utrudniająca oddychanie; ma charakter postępujący, a zmiany w płucach są tylko częściowo odwracalne
PSA – enzym swoisty dla gruczołu krokowego
Radiolog – lekarz specjalizujący się w badaniach obrazowych
Radioterapeuta – lekarz specjalizujący się w leczeniu za pomocą promieniowania
Rak jelita grubego – pojęcie obejmuje raka okrężnicy, odbytnicy i kanału odbytu
Rak płaskonabłonkowy – nowotwór złośliwy wywodzący się z
nabłonka płaskiego
Rak podstawnokomórkowy – nowotwór złośliwy wywodzący się z keratynocytów skóry
Rak wątrobowokomórkowy – nowotwór złośliwy wywodzący się z komórek wątroby
Ramka odczytu – szczególna kolejność odczytu informacji genetycznej
Regresja choroby – cofnięcie się choroby
Rybawiryna – lek przeciwwirusowy
Spiralna tomografia komputerowa – odmiana tomografii komputerowej, która umożliwia skrócenie czasu badania oraz zgromadzenie większej liczby danych
Stercz – gruczoł krokowy (prostata)
Suplementacja diety – uzupełnianie diety o niezbędne witaminy i składniki mineralne
Swoistość testu – cecha mówiąca o zdolności testu do identyfikacji osób zdrowych
Szczepionki poliwalentne – szczepionki, które jednocześnie uodporniają przed kilkoma chorobami
Szpiczak mnogi – nowotwór złośliwy z limfocytów B, który niszczy kości
Śródnabłonkowa neoplazja szyjki macicy (CIN) – zmiana przednowotworowa szyjki macicy
Tamoksyfen – lek o działaniu antyestrogenowym, stosowany głównie w leczeniu raka sutka
Terapia antyretrowirusowa – terapia wykorzystywana w leczeniu zakażeń wywołanych przez retrowirusy (wirusy posiadające enzym odwrotną transkryptazy, np. HIV)
Tercyl – część zbioru podzielonego na trzy równe części
Test gwajakolowy na krew utajoną w stolcu – badanie polegające na wykorzystaniu reakcji enzymatycznej w celu wykrycia niewielkich ilości krwi w stolcu
Tło radiacyjne – główne naturalne źródło promieniowania oddziałującego na populację ludzką, w skład którego wchodzi zarówno promieniowanie ziemskie, jak i kosmiczne
Transformacja nowotworowa – przekształcenie prawidłowej komórki w komórkę nowotworową
Translokacja – mutacja polegająca na przemieszczeniu fragmentu chromosomu w inne miejsce tego samego lub innego chromosomu
Umieralność – liczba zgonów na daną chorobę na 100 tysięcy obserwowanej populacji w ciągu roku
Utlenowanie – zawartość tlenu w tkance; uważa się, że im tkanka jest bardziej utlenowana, tym bardziej jest wrażliwa na promieniowanie jonizujące
Wirtualna kolonoskopia – nieinwazyjna metoda diagnozowania raka jelita grubego wykorzystująca tomografię komputerową do tworzenia trójwymiarowych obrazów jelita
Wskaźnik standaryzowany wg wieku – wskaźnik obliczony przy założeniu standardowego rozkładu wieku tej populacji
Wskaźnik wymiany komórek – wskaźnik opisujący szybkość wymiany starych komórek na nowe
Wybiórcze inhibitory COX-2 – grupa leków przeciwzapalnych wybiórczo hamujących aktywność enzymu o nazwie cyklooksygenaza
Wynik fałszywie dodatni – dodatni wynik badania błędnie sugerujący chorobę u osoby zdrowej
Zapadalność (zachorowalność) – liczba zarejestrowanych zachorowań w danym roku na 100 tysięcy badanej populacji
Zespół interdyscyplinarny – zespół, w skład którego wchodzą specjaliści z różnych dziedzin
Ziarnica złośliwa (chłoniak Hodgkina) – nowotwór wywodzący się z limfocytów
Zmiana przednowotworowa – zmiana, której występowanie wiąże się ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia nowotworu w późniejszym okresie


Back to Top ↑