SPOŻYWAJ WIĘCEJ RÓŻNYCH WARZYW I OWOCÓW: JEDZ CO NAJMNIEJ 5 PORCJI DZIENNIE.

Ogranicz spożycie produktów zawierających tłuszcze zwierzęce.

Już w latach 40. XX wieku dieta i substancje odżywcze stały się przedmiotem badań nad etiologią chorób nowotworowych. Po początkowym zainteresowaniu wpływem żywienia na działanie karcinogenów chemicznych u zwierząt doświadczalnych zwrócono uwagę na potencjalne związki między dietą a ryzykiem zachorowania na nowotwory złośliwe u ludzi. Najpierw porównywano szacunkowe spożycie pokarmów na jednego mieszkańca w poszczególnych krajach ze wskaźnikami umieralności z powodu nowotworów. Uzyskiwane dane wskazywały na silne zależności, szczególnie pomiędzy spożyciem tłuszczów i zachorowaniem na raka piersi. Wraz z rozwojem metod oceny żywności i żywienia powstała nowa dziedzina – epidemiologia żywienia.

Doll i Peto ocenili, że odsetek zgonów z powodu nowotworów związanych z nawykami żywieniowymi wynosi 10-70%, przy czym za najbardziej wiarygodną wartość szacunkową uznali około 30%. W 1983 roku Amerykańska Akademia Nauk (US Academy of Sciences) orzekła, że dieta i sposób odżywiania stanowią drugą po paleniu tytoniu najważniejszą niezależną przyczynę chorób nowotworowych. Prowadzone od tego czasu badania epidemiologiczne przyczyniły się do pogłębienia wiedzy na temat zależności między żywnością i żywieniem a ryzykiem nowotworów i pozwoliły zidentyfikować związki z poszczególnymi składnikami diety oraz opracować najlepsze metody postępowania.

Początkowo dużo uwagi poświęcano ilości spożywanych tłuszczów, szczególnie pochodzenia zwierzęcego. Wyniki badań ekologicznych oraz badań na zwierzętach wskazywały na silną korelację pomiędzy spożyciem tłuszczów zwierzęcych a nowotworami, jednak wyniki badań retrospektywnych i prospektywnych obserwacyjnych były rozbieżne, szczególnie w przypadku zachorowań na raka piersi oraz raka jelita grubego. 

Wyniki szeregu badań epidemiologicznych wskazują, że spożywanie dużych ilości warzyw i owoców zmniejsza ryzyko zachorowań na różne nowotwory, a szczególnie raki przełyku, żołądka, okrężnicy, odbytnicy i trzustki. Ta zależność, obserwowana w licznych europejskich badaniach (głównie kliniczno-kontrolnych), była jednak mniej wyraźna w badaniach kohortowych przeprowadzonych w Ameryce Północnej. Związki ze spożyciem warzyw i owoców, jeśli w ogóle występowały, dotyczyły jedynie nowotworów nabłonkowych, w tym zwłaszcza przewodu pokarmowego i układu oddechowego, natomiast w odniesieniu do nowotworów hormonozależnych były słabe lub wcale nie występowały.

W kilku badaniach europejskich wykazano, że spożycie produktów zbożowych o dużej zawartości błonnika i pełnoziarnistych produktów zbożowych wiązało się z mniejszym ryzykiem zachorowań na raka jelita grubego i inne nowotwory przewodu pokarmowego. Wyniki kilku dużych badań interwencyjnych, kohortowych i badań z randomizacją nie potwierdziły jednak tej zależności. W badaniu EPIC (European Prospective Investigation into Cancer and Nutrition) obserwowano 519 978 osób w wieku 25-70 lat z 10 krajów Europy przez 1 939 011 osobolat, a analizie poddano 1065 potwierdzonych przypadków raka jelita grubego. Zawartość błonnika w diecie korelowała ujemnie z występowaniem raka jelita grubego (skorygowane ryzyko względne 0,75, 95% przedział ufności [CI]: 0,59-0,95] dla najwyższego kwintyla spożycia względem najniższego), przy czym największy
efekt ochronny dotyczył lewej połowy okrężnicy, a najmniejszy – odbytnicy. Bardziej szczegółowa analiza składników diety wykazała, że skorygowane ryzyko względne dla najwyższego kwintyla spożycia błonnika, w porównaniu z kwintylem najniższym, wyniosło 0,58 (95% CI 0,41-0,85). Efekt ochronny nie zależał od źródła błonnika pokarmowego; nie badano suplementów diety zawierających błonnik pochodzący z innych źródeł niż produkty spożywcze. Autorzy badań stwierdzili, że w populacjach o małym średnim spożyciu błonnika podwojenie (w przybliżeniu) całkowitego spożycia błonnika mogłoby zmniejszyć ryzyko raka jelita grubego o 40%.

W dwóch opublikowanych w tym samym czasie badaniach oceniano związek pomiędzy spożyciem błonnika i rakiem jelita grubego; w jedno potwierdzono badaną zależność, w drugim natomiast uzyskano przeciwne wyniki.
Mniejsze współczynniki zachorowalności na różne typy nowotworów złośliwych w regionach południowej Europy wiązano z dietą uboższą w białka i tłuszcze pochodzenia zwierzęcego a bogatszą w ryby, oliwę z oliwek, warzywa, owoce i pełne ziarna zbóż oraz umiarkowanemu spożyciu alkoholu. Dotychczas nie przedstawiono jednak przekonujących dowodów potwierdzających te sugestie. Stwierdzono związek pomiędzy spożyciem wielu różnych warzyw i owoców a zmniejszonym ryzykiem zachorowania na nowotwory złośliwe. Coraz więcej danych wskazuje także na to, że duże spożycie warzyw i owoców jest korzystne ze względu na inne choroby przewlekłe. Warzywa i owoce zawierają wiele substancji potencjalnie przeciwnowotworowych, których mechanizmy działania uzupełniają się lub częściowo pokrywają. Nie zidentyfikowano natomiast dokładnie substancji odpowiedzialnych za oddziaływanie ochronne tej grupy produktów spożywczych. Wiedza na ten temat jest wprawdzie niepełna, jednak umożliwia formułowanie zaleceń dotyczących zdrowego żywienia. Obecny stan wiedzy nie pozwala natomiast zalecać uzupełniania diety witaminami i składnikami mineralnymi w celu zmniejszenia ryzyka zachorowania na nowotwory.

Trudno sformułować precyzyjne zalecenia co do ilości spożywanych owoców i warzyw, trudno też zaplanować badania kliniczne z randomizacją nad ich zwiększonym spożyciem. Dostępne obecnie dane pochodzą z badań obserwacyjnych; trwają prace nad identyfikacją substancji zawartych w owocach i warzywach, odpowiedzialnych za obserwowane działanie ochronne. Owoce i warzywa należy spożywać przy każdym posiłku i konsekwentnie zastępować nimi przekąski pomiędzy posiłkami. Zgodnie z zaleceniami WHO i odpowiednich agencji rządu USA: „spożywaj warzywa i owoce 5 razy dziennie” (minimum 400 g dziennie, tj. 2 sztuki owoców i 200 g warzyw). Przestrzeganie powyższego zalecenia może ograniczyć ryzyko choroby nowotworowej. Szczególnej uwagi wymaga przykład krajów Europy Środkowej i Wschodniej, gdzie szybka zmiana nawyków żywieniowych w krótkim czasie dała pozytywne efekty w postaci zmniejszenia współczynników umieralności z powodu chorób przewlekłych [16, 17].


Back to Top ↑